Po rozstaniu rodziców planowana przeprowadzka z dzieckiem do innego miasta nierzadko staje się przedmiotem poważnego sporu. Nie jest to bowiem wyłącznie kwestia organizacyjna. Taka zmiana może wpływać na szkołę dziecka, sposób sprawowania nad nim pieczy, relację z drugim rodzicem, dostęp do leczenia lub terapii, a także na jego dotychczasowe środowisko życiowe.

Dlatego pytanie, czy jeden z rodziców może samodzielnie podjąć decyzję o przeprowadzce dziecka do innego miasta, w wielu przypadkach wymaga odpowiedzi negatywnej.

Czy przeprowadzka do innego miasta jest istotną sprawą dziecka?

Co do zasady – TAK.

Zgodnie z art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w razie braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Jednocześnie art. 95 § 1 i § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że władza rodzicielska obejmuje pieczę nad osobą dziecka i powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka.

Przeprowadzka do innej miejscowości najczęściej wykracza poza zakres zwykłych bieżących decyzji. Z reguły oddziałuje jednocześnie na miejsce stałego pobytu dziecka, jego edukację, codzienną organizację opieki, relacje rówieśnicze, a niekiedy także na leczenie lub terapię. Bardzo często wpływa również bezpośrednio na sposób wykonywania kontaktów z drugim rodzicem.

Z tej przyczyny w praktyce sprawy tego rodzaju co do zasady traktowane są jako dotyczące istotnej sprawy dziecka.

Czy każda zmiana miejsca pobytu dziecka wymaga zgody drugiego rodzica?

Nie każda zmiana adresu będzie miała taki sam ciężar prawny.

Czym innym jest zmiana mieszkania w obrębie tej samej miejscowości, która nie wpływa istotnie na szkołę, rytm opieki czy kontakty, a czym innym przeprowadzka do innego miasta, która prowadzi do przesunięcia faktycznego centrum życiowego dziecka.

Ocena nie powinna więc opierać się wyłącznie na samym fakcie zmiany adresu, lecz na jej rzeczywistych konsekwencjach. Jeżeli planowana przeprowadzka pociąga za sobą konieczność zmiany szkoły albo przedszkola, znacznie wydłuża dojazdy, ogranicza możliwość regularnych kontaktów z drugim rodzicem lub w inny sposób istotnie wpływa na codzienne funkcjonowanie dziecka, trudno uznać ją za decyzję wyłącznie techniczną.

W takim wypadku z reguły niezbędne jest współdziałanie rodziców albo rozstrzygnięcie sądu.

Czy rodzic, przy którym dziecko mieszka na co dzień, może zdecydować samodzielnie?

Nie zawsze.

To, że dziecko stale przebywa przy jednym z rodziców, nie oznacza jeszcze, że rodzic ten może samodzielnie podejmować każdą decyzję dotyczącą jego życia. Również wskazanie w wyroku rozwodowym albo w późniejszym postanowieniu, że miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania matki albo ojca, nie daje automatycznie pełnej swobody decyzyjnej.

Jeżeli obojgu rodzicom nadal przysługuje władza rodzicielska, obowiązek wspólnego rozstrzygania o istotnych sprawach dziecka co do zasady pozostaje aktualny. Samo codzienne sprawowanie pieczy nad dzieckiem nie uchyla obowiązku współdecydowania w sprawach doniosłych.

Oczywiście każdorazowo należy sięgnąć do treści konkretnego orzeczenia. Jeżeli władza rodzicielska jednego z rodziców została ograniczona do ściśle określonych obowiązków i uprawnień, zakres samodzielności drugiego rodzica może być szerszy. Tego rodzaju wniosków nie należy jednak wyprowadzać automatycznie bez analizy konkretnego rozstrzygnięcia.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nie wyraża zgody na przeprowadzkę?

W takiej sytuacji właściwym rozwiązaniem jest wystąpienie do sądu opiekuńczego o rozstrzygnięcie o istotnej sprawie dziecka.

Podstawę materialnoprawną stanowi art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, natomiast od strony proceduralnej zastosowanie znajduje art. 582 Kodeksu postępowania cywilnego. Sprawa jest rozpoznawana w trybie nieprocesowym przez sąd rejonowy, wydział rodzinny.

Z perspektywy procesowej stawianie drugiego rodzica przed faktem dokonanym co do zasady nie jest rozwiązaniem właściwym. Znacznie bezpieczniejsze jest uprzednie uzyskanie zgody drugiego rodzica albo rozstrzygnięcia sądu. Pozwala to uniknąć zarzutu jednostronnego naruszenia zasad wykonywania władzy rodzicielskiej i ogranicza ryzyko dalszego zaostrzenia konfliktu.

Czym kieruje się sąd, rozstrzygając o zgodzie na przeprowadzkę?

Punktem odniesienia pozostaje dobro dziecka.

Sąd nie ocenia tego rodzaju spraw wyłącznie przez pryzmat wygody jednego z rodziców, jego planów zawodowych czy osobistych. Znaczenie mają przede wszystkim konkretne okoliczności dotyczące dziecka i jego sytuacji życiowej.

W praktyce istotne są między innymi stabilność warunków wychowawczych, realne korzyści wynikające z planowanej zmiany miejsca pobytu, możliwość zapewnienia dziecku odpowiednich warunków mieszkaniowych i edukacyjnych, dostęp do leczenia lub terapii, wsparcie ze strony rodziny, a także to, czy przeprowadzka nie doprowadzi do osłabienia więzi z drugim rodzicem.

Szczególne znaczenie ma również to, czy rodzic planujący przeprowadzkę przedstawia spójny i realny plan dalszego wykonywania kontaktów. Im bardziej konkretne, wykonalne i uwzględniające potrzeby dziecka są proponowane rozwiązania, tym większe znaczenie mogą mieć one dla oceny sądu.

Czy stanowisko dziecka ma znaczenie?

Tak, choć jego znaczenie zależy od wieku i stopnia dojrzałości dziecka.

Zgodnie z art. 95 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice przed powzięciem decyzji w ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku dziecka powinni je wysłuchać, jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają, oraz uwzględnić w miarę możliwości jego rozsądne życzenia.

Nie oznacza to oczywiście, że dziecko samodzielnie decyduje o miejscu swojego pobytu. Oznacza to natomiast, że jego perspektywa nie powinna być pomijana, jeżeli jest ono w stanie w sposób dojrzały wyrazić swoje stanowisko.

Czy sąd może na czas postępowania wstrzymać przeprowadzkę dziecka albo tymczasowo określić jego miejsce pobytu?

Tak, w wielu przypadkach jest to rozwiązanie w pełni zasadne.

Jeżeli spór między rodzicami jest zaostrzony albo istnieje realne ryzyko, że jedno z nich samodzielnie doprowadzi do zmiany dotychczasowego stanu rzeczy jeszcze przed zakończeniem postępowania, złożenie samego wniosku o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka może okazać się niewystarczające. W takiej sytuacji warto rozważyć także wniosek o zabezpieczenie.

Celem zabezpieczenia jest tymczasowe uregulowanie miejsca pobytu dziecka albo powstrzymanie działań, które mogłyby doprowadzić do utrwalenia nowego stanu faktycznego przed wydaniem rozstrzygnięcia przez sąd. W praktyce może to mieć istotne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy przeprowadzka ma nastąpić w krótkim czasie, a brak szybkiej reakcji sądu mógłby prowadzić do poważnego zaostrzenia sporu.

Czy można najpierw się przeprowadzić, a dopiero później uregulować sprawę formalnie?

Takie działanie co do zasady wiąże się z istotnym ryzykiem.

Samowolna przeprowadzka z dzieckiem do innego miasta, dokonana mimo sprzeciwu drugiego rodzica, może zostać oceniona jako naruszenie obowiązku współdecydowania o istotnych sprawach dziecka. Może również pogłębić konflikt i negatywnie wpłynąć na ocenę postawy procesowej rodzica, który zdecydował się jednostronnie zmienić sytuację dziecka.

Dodatkowo, jeżeli przeprowadzka prowadzi do utrudniania kontaktów, mogą pojawić się dalsze konsekwencje procesowe. W określonych sytuacjach drugi rodzic może domagać się zastosowania mechanizmów służących ochronie wykonywania kontaktów, w tym zagrożenia nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za niewykonywanie albo niewłaściwe wykonywanie obowiązków w tym zakresie.

Czy brak zgody drugiego rodzica przekreśla możliwość przeprowadzki?

Nie.

Brak zgody nie oznacza jeszcze, że przeprowadzka jest prawnie niedopuszczalna. Oznacza natomiast, że decyzja nie powinna zostać podjęta jednostronnie. Jeżeli rodzic planujący przeprowadzkę potrafi wykazać, że zmiana miejsca pobytu rzeczywiście służy dobru dziecka, poprawia jego warunki życiowe i nie prowadzi do faktycznego zerwania więzi z drugim rodzicem, sąd może uznać takie rozwiązanie za zasadne.

Znaczenie ma przy tym nie sama odległość między miejscowościami, lecz rzeczywiste skutki tej odległości dla życia dziecka. Inaczej oceniana będzie przeprowadzka, która prowadzi do całkowitego rozbicia dotychczasowego modelu kontaktów, a inaczej taka, która mimo zmiany miejsca pobytu pozwala nadal zachować regularną, przewidywalną i rzeczywistą relację z drugim rodzicem.

Jaką zasadę warto przyjąć w praktyce?

Najbezpieczniej przyjąć, że jeżeli planowana przeprowadzka dziecka do innego miasta wpływa na jego szkołę, sposób codziennej opieki, kontakty z drugim rodzicem albo ogólnie na jego dotychczasowe centrum życiowe, należy traktować ją jako istotną sprawę dziecka.

W takiej sytuacji potrzebna jest zgoda drugiego rodzica, a w razie jej braku — rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego. Z perspektywy dobra dziecka oraz bezpieczeństwa procesowego zdecydowanie korzystniejsze jest uporządkowanie tej kwestii z wyprzedzeniem niż późniejsze próby uzasadniania stanu faktycznego stworzonego jednostronnie.

W sprawach rodzinnych działania podejmowane bez uprzedniego uregulowania najważniejszych kwestii prawnych rzadko wzmacniają pozycję strony. Znacznie częściej prowadzą do dalszego zaostrzenia sporu i utrudniają osiągnięcie rozwiązania rzeczywiście odpowiadającego dobru dziecka.

Kiedy warto skonsultować sprawę z pełnomocnikiem?

Jeżeli planujesz przeprowadzkę z dzieckiem, a drugi rodzic nie wyraża zgody albo zapowiada spór sądowy, warto ocenić sytuację jeszcze przed podjęciem jakichkolwiek działań. W tego rodzaju sprawach znaczenie mają nie tylko ogólne zasady prawa rodzinnego, lecz również treść wcześniejszych orzeczeń, dotychczasowy model sprawowania pieczy nad dzieckiem i sposób wykonywania kontaktów.

Odpowiednie przygotowanie stanowiska już na początku sporu bardzo często ma istotny wpływ na dalszy przebieg sprawy.