Śmierć za granicą – który sąd jest właściwy w sprawie spadkowej, które prawo należy stosować?
Jak pozbyć się zadłużonego spadku, gdy spadkodawca mieszkał na stałe za granicą?
Przed jakim sądem będzie się toczyć postępowanie spadkowe?
Według jakiego prawa ustala się porządek dziedziczenia?
Odpowiedzi na powyższe pytania są uzależnione od tego, czy śmierć nastąpiła przed 17 sierpnia 2015 r., czy tego dnia lub później, w państwie członkowskim Unii Europejskiej, czy też w państwie trzecim, nienależącym do UE.
Śmierć w państwie członkowskim UE począwszy od 17 sierpnia 2015 r.
W pierwszym przypadku należy sięgnąć do przepisów unijnego rozporządzenia spadkowego nr 650/2012 z 4.07.2012 r., regulującego kwestie jurysdykcji, prawa właściwego oraz uznawania i wykonywania orzeczeń dotyczących dziedziczenia. Znajduje ono zastosowanie we wszystkich państwach UE, poza Danią i Irlandią, od 17 sierpnia 2015 r.
Zgodnie z art. 4 rozporządzenia, sąd właściwy (a więc posiadający jurysdykcję) do rozpoznawania wszystkich spraw dotyczących spadku to sąd państwa członkowskiego, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci.
Czym jest „miejsce zwykłego pobytu”? W rozporządzeniu próżno szukać definicji tego pojęcia, jednak przyjmuje się, że to stałe centrum interesów życiowych spadkodawcy – należy je ustalać z uwzględnieniem czasu, regularności i warunków pobytu oraz więzów społecznych i rodzinnych. Przykładowo, jeśli spadkodawca od kilku lat mieszkał, pracował i założył rodzinę w Berlinie, to mimo posiadania przezeń wyłącznie polskiego obywatelstwa, właściwym do przeprowadzenia wszelkich postępowań związanych ze spadkiem i dziedziczeniem będzie sąd w Berlinie.
Polski ustawodawca przewidział jednak istotny wyjątek – jeżeli w skład spadku wchodzi prawo rzeczowe na nieruchomości (np. prawo własności, hipoteka, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, użytkowanie wieczyste) lub posiadanie nieruchomości położonej w Polsce, to jurysdykcja wyłączna – ale tylko w powyższym zakresie – przysługiwać będzie sądowi polskiemu.
Czy to oznacza, że oświadczenie o przyjęciu i odrzuceniu spadku można złożyć wyłącznie przed sądem właściwym do rozpoznania sprawy spadkowej?
Na szczęście unijny prawodawca przewidział ułatwienie dla spadkobierców mieszkających w innych państwach aniżeli kraj ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Oprócz sądu mającego jurysdykcję do orzekania w danej sprawie spadkowej, sądy w państwie członkowskim zwykłego pobytu osoby, która na mocy prawa właściwego do dziedziczenia może złożyć przed sądem oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zapisu, udziału obowiązkowego, lub oświadczenie mające na celu ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe, mają jurysdykcję do przyjęcia takiego oświadczenia – w przypadkach, gdy na mocy prawa tego państwa członkowskiego takie oświadczenia mogą być złożone przed sądem (art. 13 rozporządzenia spadkowego).
Oznacza to, że spadkobierca mieszkający na stałe w Polsce może złożyć oświadczenie przed polskim sądem. Forma oświadczenia powinna odpowiadać polskim przepisom, natomiast kwestie dotyczące powołania do spadku należy oceniać według prawa właściwego dla spraw spadkowych.
Nasuwa się zatem pytanie, jakie prawo jest „prawem właściwym” dla spraw dotyczących spadku?
Zgodnie z zasadą ogólną, jest to prawo państwa, w którym spadkodawca miał w chwili śmierci miejsce zwykłego pobytu. Wracając zatem do powyższego przykładu – jeśli zmarły mieszkał w Berlinie, to właśnie według prawa niemieckiego trzeba określić osoby uprawnione do dziedziczenia, ich udziały i obowiązki oraz rozstrzygnąć takie kwestie, jak zdolność do dziedziczenia, wydziedziczenie i niegodność dziedziczenia, odpowiedzialność za długi spadkowe, obowiązek zwrotu lub zaliczenia darowizn, a także dział spadku.
W odniesieniu do prawa właściwego również istnieje jednak wyjątek – gdy wyjątkowo, ze wszystkich okoliczności sprawy jasno wynika, że w chwili śmierci zmarły był w sposób oczywisty bliżej związany z państwem innym niż państwo ostatniego miejsca zwykłego pobytu, prawem właściwym dla dziedziczenia jest prawo tego innego państwa. Przykładowo, jeżeli spadkodawca mieszkał wprawdzie w Berlinie od kilku lat, lecz w żadnej mierze nie zintegrował się z tamtejszą społecznością i kulturą, mieszkając wśród innych Polaków i wyrażając swoją polskość, sprawy dotyczące spadku po nim podlegać będą prawu polskiemu.
Śmierć w państwie spoza UE lub przed 17 sierpnia 2015 r.
Jak ustalić jurysdykcję i prawo właściwe, jeśli spadkodawca zmarł w kraju spoza Unii Europejskiej, Danii lub Irlandii albo przed wejściem w życie rozporządzenia spadkowego, tj. przed 17 sierpnia 2015 r.?
W zakresie jurysdykcji, należy wówczas zajrzeć do kodeksu postępowania cywilnego, zwłaszcza do art. 1108 kpc, zgodnie z którym do jurysdykcji krajowej należą sprawy spadkowe, jeśli spadkodawca był obywatelem polskim lub miał w chwili śmierci miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w RP, a także – jeżeli majątek spadkowy lub jego zasadnicza część znajdują się w RP.
Natomiast prawo właściwe określa się na podstawie ustawy Prawo prywatne międzynarodowe. Art. 66a p.p.m., wprowadzony ustawą z lipca 2015 r., odsyła do rozporządzenia spadkowego 650/2012 – jeżeli zatem śmierć nastąpiła przed 17 sierpnia 2015 r., zastosowanie znajdzie p.p.m. w brzmieniu obowiązującym w dacie zgonu.
W każdym wypadku pierwszeństwo przed wymienionymi regulacjami mają jednak wiążące Polskę umowy bilateralne.
