Kiedy rodzice potrzebują zgody sądu na czynność dotyczącą majątku dziecka?

Rodzice, którym przysługuje władza rodzicielska nad małoletnim dzieckiem, są uprawnieni, a równocześnie zobowiązani, do:

pieczy nad osobą dziecka, a więc do jego wychowania, kształtowania jego osobowości, zapewnienia mu odpowiednich warunków życia, troski o zdrowie fizyczne i psychiczne, ochrony przed niebezpieczeństwami,
zarządu majątkiem dziecka, który polega na podejmowaniu czynności faktycznych, czynności prawnych i czynności procesowych dotyczących majątku (nabytego przez dziecko np. w drodze dziedziczenia czy darowizny).

Zarówno w zakresie sprawowania pieczy nad dzieckiem, jak i zarządzania jego majątkiem, rodzice powinni kierować się przede wszystkim dobrem małoletniego, uwzględniać stopień jego dojrzałości, wolność sumienia i wyznania, a także jego indywidualne potrzeby i rozsądne życzenia.

W odróżnieniu jednak od decydowania w sprawach odnoszących się do osoby dziecka, w których każdy z rodziców może co do zasady działać samodzielnie (jedynie w razie braku porozumienia pomiędzy nimi rozstrzygnięcie należy do sądu), w przypadku spraw związanych z zarządem majątkiem swoboda rodziców doznaje pewnych ograniczeń.

Na czym polegają i jakich dokładnie czynności dotyczą?

Czynności dotyczące zarządu majątku dziecka ustawodawca podzielił na:

czynności zwykłego zarządu – związane z załatwianiem spraw bieżących, zwykłe korzystanie z przedmiotów wchodzących w skład majątku i utrzymywanie ich w stanie niepogorszonym;
czynności przekraczające zakres zwykłego zarządu – wszystkie pozostałe, a więc wywierające poważniejszy efekt gospodarczy, np.
- zrzeczenie się w imieniu dziecka prawa własności wartościowej rzeczy,
- zakup kosztownego składnika majątkowego za środki z majątku dziecka,
- zawarcie w imieniu dziecka ugody dotyczącej zachowku,
- zaciągnięcie pożyczki przekraczającej zwykłe potrzeby dziecka,
- udzielenie pożyczki w pokaźnej kwocie pieniężnej.

Oczywiście granica pomiędzy obiema grupami czynności jest nieostra, a jej przebieg zależy od indywidualnej sytuacji, przede wszystkim skutków w sferze majątku dziecka, wielkości tego majątku, wartości danej czynności oraz tego, czy dana czynność ma charakter odpłatny, czy nieodpłatny. Przykładowo, zakup nieruchomości za kwotę 500 000 zł co do zasady stanowi czynność przekraczającą zwykły zarząd, ale gdyby nieruchomość – w stanie wolnym od długów i innych obciążeń – została dziecku darowana, należałoby ją zakwalifikować jako czynność zwykłego zarządu.

Co jest konieczne do realizacji czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu?

Rodzic powinien złożyć wniosek o zezwolenie na dokonanie tego rodzaju czynności do sądu opiekuńczego, który oceni jej:

legalność (zgodność z przepisami prawa),
celowość (czy jest ona dla dziecka ekonomicznie korzystna lub konieczna z przyczyn pozaekonomicznych).

Zasadniczo zezwolenie dotyczy konkretnej, pojedynczej czynności i określa jej przedmiot, podmiot ją dokonujący, a także warunki, na jakich ma zostać dokonana. Jedynie wyjątkowo dopuszczalne jest wydanie zezwolenia ogólnego, przy czym powinno ono określać przynajmniej kategorię zamierzonych czynności i ogólne warunki ich dokonywania.

Brak wymaganego zezwolenia sądu opiekuńczego skutkuje nieważnością dokonanej czynności!

Dziecko jako spadkobierca

Do kategorii czynności przekraczających zwykły zarząd należą również oświadczenia o odrzuceniu lub przyjęciu spadku wprost (bez ograniczenia długów), składane przez rodziców w imieniu małoletniego.

W toku postępowania spadkowego zezwolenia udziela sąd spadku. Nie jest ono jednak wymagane, gdy dziecku przypadł status potencjalnego spadkobiercy w wyniku odrzucenia spadku przez rodziców (najczęściej z powodu obciążających spadek długów), a dodatkowo:

oświadczenie składają oboje rodzice lub jeden rodzic za zgodą drugiego,
rodzicom przysługuje w w tym zakresie władza rodzicielska,
inni zstępni rodziców dziecka również odrzucają spadek.

W przeciwieństwie do przyjęcia spadku wprost, oświadczenie o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a więc z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, nie wymaga uzyskania zezwolenia sądu – jest to czynność zwykłego zarządu, gdyż (najczęściej) nie powoduje uszczerbku w majątku dziecka.